Hiệp Hội Người Việt San Diego
Vietnamese Federation Of San Diego
Tiếng Nói Của Người Việt Tỵ Nạn Cộng Sản Tại San Diego

7833 Linda Vista Road, San Diego, California 92111

Thảm Họa Kinh Hoàng Năm Giáp Thân 2004:

SÓNG THẦN TSUNAMI 26-12

Trần Văn Trí

 

Biến cố xảy ra vào sáng 26-12, nghĩa là chỉ còn 6 ngày nữa Năm 2004 kết thúc, vào thời điểm các cơ sở kinh doanh, các cơ quan dịch vụ đã kết toán thành quả năm qua lời lỗ ra sao, cũng như trong giới truyền thông, báo chí đã tổng kết những gì “nổi bật nhất trong năm 2004”. Dù vậy, sau này khi nhìn lại thống kê lịch sử thế nào vụ Sóng Thần Tsunami cũng được nêu lên như đại họa của Năm 2004. Hoặc nói cách khác, hiện tượng Tsunami tại vùng Nam Á vào ngày rằm tháng 11 Giáp Thân cũng sẽ đem lại ảnh hưởng rất quan trọng đối với cuộc sống của con người trong năm Ất Dậu 2005.

 

 

Nhờ có một ít hiểu biết về Sóng trên biển và đại dương, người viết nhận thấy có thể góp phần vào lợi ích chung bằng cách chia sẻ, nhất là các bạn trẻ, và học hỏi thêm với quý vị, quý bạn, đôi điều căn bản liên quan đến thảm họa sóng thần Tsunami tháng 12-2004. Bài viết chỉ khiêm tốn giới hạn vào tìm hiếu về hiện tượng Tsunami, về việc đối phó với tsumani ở Nam Á và tsunami đối với Hoa Kỳ.

 

Hiện tượng Tsunami

 

 

Qua truyền thông, tin tức thường nói đến “động đất và sóng thần tsunami 26-12 tại Nam-Á”. Như thế, liên hệ giữa động đất và sóng thần ra sao?

Trước tiên, theo phúc trình của cơ quan USGS – United States Geological Survey hay Thăm dò Địa chất Hoa Kỳ, lúc OO:58:53UTC (hay 00:58:53 giờ Quốc tế) tức gần 8 giờ sáng giờ địa phương Indonêsia, đã xảy ra một vụ động đất ở vùng biển Ấn Độ Dương, vị trí khoảng vĩ tuyến 3.32°N (Bắc), kinh tuyến 95.85°E (Đông), ngoài khơi bờ biển phía Tây của Bắc đảo Sumatra, Indonêsia, cách Banda Aceh, Sumatra, 250km (155miles) Nam Đông Nam; cách đảo Medan, Sumatra, 310km (195miles) phía Tây; cách Bangkok, Thái Lan1260km (780miles) Nam Tây Nam, và cách Jakarta, Inđônêsia hơn 1.600km (990miles) hướng Tây Bắc. Động đất xảy ra tại diện tiếp giáp giữa hai mảng địa chất Ấn-Miến và do rung chuyển phát ra khi mảng địa chất Ấn dịch xuống khiến mảng địa chất Miến dâng lên, tạo ra biến dạng to lớn dưới đáy biển, đại khái làm thụt xuống cả trũng 1.200 cây số đất. Một khối nước biển rút xuống, trám vào trũng (1.200km), gây ra xao động đại qui mô trên toàn Ấn Độ Dương, mà trước tiên là khu vực tỉnh Banda Aceh, Inđônêsia. Động đất mạnh đến 9.0 theo thang địa chấn kế Richter. Ghi nhận trong gần nửa thế kỷ gần đây cho thấy khi động đất gây ra do hai mảng địa chất tiếp giáp di động nghịch chiều (xuống/lên) thì cường độ địa chấn cao, gây ra sóng thần tsunami khủng khiếp và tai hại trên khu vực rộng lớn hơn trường hợp động đất do đất rung chuyển gần đường nứt của mảng địa chất. Nhưng, động đất ngày 26-12-2004 trên Ấn Độ Dương với một khối lượng nước rất lớn, lại gây ra sóng thần tsunami khủng khiếp nhất trong lịch sử, trong phạm vị rộng đến 1.500-2.000 cây số phía Đông Bắc và Bắc; rồi trải rộng qua hơn 3.000 cây số về phía Tây, với số thiệt mạng trên 160.000 người. Trong khi động đất 9.5 tại Chi-lê năm 1960, chỉ cướp mất từ 500 đến 2.300 mạng; động đất 9.2 năm 1964 tại Prince William Sound, Alaska, làm thiệt mạng khoảng 130 người trong số có độ 11 người ở Crescent City, California.

 

 

Sau đây là đôi điều nói rõ hơn về.sóng thần tsunami qua trường hợp 26-12-04.

Theo nguồn gốc, tsunami trong tiếng Nhật chỉ có nghĩa là “sóng - (nami)” ở “bến cảng - (tsu)” theo cách nói của các ngư phủ Nhật xưa kia, lúc ở ngoài khơi thì không thấy sóng, mà vào bờ, bến cảng mới thấy mọi sự tan hoang vì “sóng lớn”. Cụm từ “sóng thần” tiếng Việt diễn tả một thứ sóng to lớn đặc biệt, không phải sóng do thủy triều (con nước lên xuống), và khác hẳn sóng do gió, bão, gây nên. Sóng thần tsunami sinh ra do động đất hoặc phun lửa hay đất chuồi ở đại dương. Trái lại, trường hợp động đất trên lục địa thì không gây ra sóng thần tsunami. Sáng 26-12-2004, khi động đất gây ra trũng đất lớn (1.200km) ở gần tỉnh Banda Aceh, thì khối nước biển vĩ đại trên kéo xuống để lấp vào trũng, và nước biển phải rút nhanh, bất thình lình, từ bờ ra biển khơi, khiến cả biết bao nhiêu cá tươi nhảy đành đạch trên bãi cát rộng bao la. Sóng có biên độ thấp ngoài khơi (không có sóng cao), với chiều dài sóng rất lớn (sóng đến cả hằng trăm cây số chiều dài); chuyển động tạo thành tiếng gầm ầm ầm ghê rợn, nhưng ngoài khơi không sóng. Cứ như thế, sức cộng hưởng gia tăng, nên khi vào bờ, sóng trở thành rất cao, đến 30-40 feet (10 đến trên 13 mét) sóng, cao đến cả chóp cây dừa dọc bờ biển.

 

Sóng thần tsunami và Đông Nam Á

 

Theo ước tính sơ khởi đến trung tuần tháng Giêng 2005, sóng thần 26-12-04 gây thiệt mạng trên 160.000 người, trong số nhiều nhất là Indonesia (trên 110.000); Sri Lanka (trên 30.000); Ấn Độ (10.000); Thái Lan (6.000); Miến Điện (100); Bangladesh (10); Malaisia (100); Maldives (100); qua tận bờ biển Đông và Đông Bắc Phi Châu, với Somalia (trên 200); Kenya và Tanzania (trên 10 người).

Có hơn 4 triệu người mất nhà cửa, sản nghiệp, hoa màu, phải màn trời chiếu đất. Cứu trợ đến từ khắp thế giới bằng tiền mặt, thực phẩm, nước uống, thuốc men, mùng màn và vật liệu xây dựng, cũng như hứa hẹn viện trợ nhân đạo và hiện vật.

Nhưng, trên hết, ngày 6-1-05, tại Jakarta, Inđônêsia, có hội nghị giữa Hoa Kỳ, các quốc gia Đông Nam Á và các nước trong khu vực Ấn Độ Dương để bàn về việc thiết lập cơ quan thăm dò, phát hiện và báo động về động đất và sóng thần như của Mỹ.

Thực ra, đây không phải lần đầu tiên, mà sóng thần đã có từ lâu đời, trong số:

1. Ghi nhận đầu tiên là vào 6.100 trước công nguyên, ở Bắc Đại Tây Dương

2. Vào khoảng năm 1.600 (hoặc 1.650), núi phun lửa Santorini ở đảo quốc Hy lạp gây nên sóng thần tsunami cao 100 đến 150 mét, rất kinh hải, làm tiêu tan cả bờ biển Bắc đảo Crête, dài 70 cây số.

3. 1755 tại Lisbon, Bồ đào nha: Hằng chục ngàn người sống sót sau động đất, nhưng lại bị sóng thần cuốn mất sau đó. Ước tính hơn 90.000 dân thành Lisbon thiệt mạng trong vụ sóng thần lịch sử. Các khoa học gia ghi nhận hiện tượng một số loài vật có linh cảm trước sóng thần sắp tới, như trường hợp loài vật cảm thấy trước và báo dộng sóng thần tsunami ở Sri Lanka hôm 26-12-04.

4. 1883 núi phun lửa ở Krakatoa, Inđônêsia, tạo thành trũng khổng lồ, gây ra sóng thần cao đến 40 mét hay hơn nữa, lan rộng cả Ân Độ Dương, bờ biên Tây Mỹ Quốc, Nam Mỹ, qua đến eo biển Anh Quốc. Sóng thần tsunami giết hại không biết bao nhiêu người ở Inđônêsia và làm cho Java, Sumatra trơ trọi thành Ujung Kulon ngày nay.

5. 1896, sóng thần tsunami tại giảo Sanriku, Nhật, cao 20 mét, với 26.000 chết.

6. 1950 ở Alaska, sóng thần cao trên 500m; có 2 người thiệt mạng.

7. Động đất mạnh 9.5 năm 1960, ở Trung Nam Chilê, gây ra sóng thần tsumani lan ra cả Thái Bình Dương, với sóng cao 25 mét. Đến cả Nhật bản vào 22 giờ sau. Số thiệt mạng từ 500 dến 2.300 người.

8. Động đất mạnh 9.2, Thứ Sáu Tuần Thánh 1964, gây nên sóng thần tsunami, cao trên 6 mét, đập vào Alaska, British Columbia và bờ biển Tây Bắc Thái Bình Dương. Số thiệt mạng là 130 người, trong đó hơn 10 người ở Crescent City, California.

9. 1976, đêm 16-8, ở Philippin, làm thiệt mạng hơn 5.000 người.

10. 1983, sóng thần tsunami ở miền Tây Nhật, làm cho 104 người chết.

11. 17-7-1998, ở Papau New Guinea, động đất 7.1, gây ra sóng thần tsunami cao 12 mét. làm cho 2.200 người thiệt mạng.

Dù vậy, với gợi ý thiết lập hệ thống báo động sóng thần tsunami trên Ấn Độ Dương không được tán đồng vì nghi ngờ ý đồ của “đế quốc Mỹ”, cũng như tin tức ngày 13-01-05 cho hay “chính quyền Nam Dương muốn Hoa Kỳ chấm dứt sớm việc dùng quân đội và phương tiện trực thăng vận trong việc cứu trợ nạn nhân tsunami 26-12 vì tỉnh Banda Aceh là cứ địa của quân nổi dậy chống Inđônêsia.”

 

 

Sóng thần tsunami và Hoa Kỳ

 

Biến cố tương tự thảm họa sóng thần tsunami 26-12-2004 ở Nam Á có thể xảy đến tại Hoa Kỳ chăng?

Ở Hoa Kỳ, những nơi từng có sóng thần tsunami, nhưng không đến mức Nam Á là:

- Tiểu bang Hawaii, trong khu vực động đất Thái Bình Dương; tất cả khoảng 32 lần với sóng dưới 10 mét, như vào 1868 và 1975.

- Tại Alaska: Từ 1853 đến nay có khoảng 16 lần sóng thần tsunami.

- Tại duyên hải Tây, nhất là khu vực gọi là Cascadia, từ Bắc california lên Nam Canađa. Từ 1812 đến nay có 28 lần sóng thần tsunami, nhưng chỉ có vào năm 1964, với hơn 10 người thiệt mạng tại Crescent City, California.

- Tại khu vực vùng Vịnh, Texas và Louisiana, thỉnh thoảng có biến động về gợn sóng nước, địa chất học gọi là seiche, một hình thức lai lai sóng thần tsunami, nhưng nhẹ, không nguy hiểm như ở Ấn Độ Dương.

- Duyên hải Đông Hoa Kỳ: Chịu ảnh hưởng của sóng thần tsunami 1755 từ Lisbon, thuộc Đại Tây Dương. Sóng thần tại South Carolina (1929), cao 2 đến 7 mét.

- Khu vực Puerto Rico/ US Virgin Islands liên quan tới vùng biển Caribê là nơi có mầm mống động đất. Từ trước đến nay có 6 lần, như 1867, 1918, sóng cao 6 mét.

Hoa Kỳ có hệ thống kỹ thuật Thăm dò Địa chất USGS, có trang thiết bị không báo vệ tinh NOAA, cơ quan Quản trị Không-Hải Quốc gia, cơ quan Cấp Cứu Liên bang FEMA, và Sở Khí Tương Quốc Gia – National Weather Service.

Điều cần thiết là với trình độ dân trí cao, người Việt hải ngoại, cư dân tại Hoa Kỳ, phải có một số kiến thức tối thiểu về Sông Thần Tsunami, và biết theo dõi các hướng dẫn báo động trong trường hợp khẩn thiết.

 

Tài liệu Tham khảo: USGS, FEMA & NOAA

Trần Văn Trí (Tháng Giêng 2005)

 

@2006 Vietnamese Federation of San Diego. All rights reserved.